DEBATA W MUZEUM HISTORII POLSKI. Odwilż 1956. Bunt czy reforma?

Czy rok 1956 był momentem rzeczywistej zmiany, czy raczej próbą naprawienia systemu, którego fundamenty pozostały nienaruszone? Czy „odwilż” dała Polakom realną nadzieję na głębsze przemiany, czy była tylko krótkim złagodzeniem kursu? Na te i inne pytania odpowiedzą historycy podczas debaty w Muzeum Historii Polski.

📅 Kiedy? 7 października 2026 (środa), godz. 18:00
📍 Gdzie? Muzeum Historii Polski | Cytadela Warszawska, ul. Gwardii 1, Warszawa, sala konferencyjna 1 A-B [poziom 0]
🎫 Wstęp wolny – bezpłatne bilety do pobrania online ( link ) lub w kasie Muzeum (w godzinach otwarcia).

Rok 1956 zajmuje szczególne miejsce w historii Polski Ludowej – nieprzypadkowo dzieje PRL-u często dzieli się na okres przed i po Październiku ’56. Po latach stalinowskiego terroru, represji i ścisłej kontroli życia społecznego i politycznego nastąpił czas gwałtownych przemian, społecznego ożywienia i nadziei na zmianę.
Na atmosferę przełomu wpłynęły między innymi śmierć Józefa Stalina, XX Zjazd Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego i ujawnienie skali zbrodni epoki stalinowskiej, a także narastające niezadowolenie społeczne. Szczególnym punktem zwrotnym były wydarzenia poznańskiego Czerwca, które pokazały skalę napięć i sprzeciwu wobec rzeczywistości PRL-u. Kilka miesięcy później, w październiku 1956 roku, władzę ponownie objął Władysław Gomułka, a wraz z nim pojawiły się oczekiwania na liberalizację systemu i większą niezależność Polski.
„Odwilż” przyniosła zmiany odczuwalne w wielu obszarach życia – od polityki i kultury po codzienność. Złagodzeniu uległa cenzura, do życia publicznego wróciły wcześniej marginalizowane środowiska, a w kulturze pojawiły się nowe możliwości artystycznej i intelektualnej ekspresji. Jednocześnie granice zmian szybko stały się widoczne, a społeczne oczekiwania zaczęły zderzać się z trwałością systemu komunistycznego.
Czy Październik 1956 był buntem przeciwko dotychczasowemu modelowi władzy, próbą jego naprawy, czy może jednym i drugim? Jaką rolę odegrało społeczeństwo, a jaką elity partyjne? Czy nadzieje związane z odwilżą były od początku skazane na rozczarowanie? I jak wydarzenia 1956 roku zmieniły sposób myślenia Polaków o możliwej przyszłości kraju? O tym i o granicach przemian 1956 roku porozmawiają historycy podczas debaty poświęconej jednemu z najbardziej przełomowych momentów w dziejach Polski Ludowej.

Dyskusja towarzyszy wystawie „Za czym kolejka ta stoi? PRL w muzycznym zwierciadle".
Więcej o wystawie: link

Uczestnicy debaty:
♦ prof. Jerzy Kochanowski – Uniwersytet Warszawski
Absolwent Instytutu Historycznego UW; w latach 1988–2020 pracownik tegoż Instytutu, od 2020 w Instytucie Historii Sztuki UW. W latach 2000–2005 pracownik naukowy Niemieckiego Instytutu Historycznego w Warszawie, profesor gościnny uniwersytetów w Moguncji i Jenie, stypendysta między innymi Hoover Institution na Uniwersytecie Stanforda i Institut für Zeitgeschichte w Monachium. W latach 2013–2018 redaktor naczelny „Przeglądu Historycznego". Zajmuje się dziejami społecznymi i kulturowymi Polski oraz Europy Środkowo-Wschodniej w XX wieku. Autor między innymi: „Tylnymi drzwiami. «Czarny rynek» w Polsce 1944–1989" (2010; tłum. niem. 2013; ang. 2017), „Wolne miasto. Zakopane 1956–1970" (2019), „Pomiędzy. Krótka historia Warszawy" (2023; tłum. ang. 2025). Za książkę „Rewolucja międzypaździernikowa. Polska 1956–1957" (2017; tłum. ang. 2023) nagrodzony między innymi Nagrodą Historyczną „Polityki", Nagrodą im. Jerzego Giedroycia i Nagrodą im. Kazimierza Moczarskiego.
♦ prof. Paweł Machcewicz – Instytut Studiów Politycznych Polskiej Akademii Nauk
Historyk, pracuje w Instytucie Studiów Politycznych PAN. Współtwórca i pierwszy dyrektor (2008–2017) Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku. Studiował na UW. Stypendysta Fulbrighta, Woodrow Wilson International Center for Scholars w Waszyngtonie, brytyjskiej Akademii Nauk, hiszpańskiego MSZ, Wissenschaftskolleg zu Berlin, Imre Kertész Kolleg, Yale University oraz Instytutu Historii Najnowszej w Monachium. Wykładał w Collegium Civitas, na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu i na Uniwersytecie Warszawskim. Współtworzył Instytut Pamięci Narodowej, w którym był dyrektorem Biura Edukacji Publicznej. Laureat Nagrody Fundacji na rzecz Nauki Polskiej, Nagrody Historycznej Tygodnika „Polityka", Nagrody im. Jerzego Giedroycia i Nagrody im. Jerzego Turowicza. Najważniejsze opracowania i książki: „Polski rok 1956", „Emigracja w polityce międzynarodowej", „Historia Hiszpanii" (z Tadeuszem Miłkowskim), „Wokół Jedwabnego" (z Krzysztofem Persakiem), „Monachijska menażeria. Walka z Radiem Wolna Europa 1950–1989", „Spory o historię 2000–2011", „Muzeum", „Wina, kara, polityka. Rozliczenia ze zbrodniami II wojny światowej" (z Andrzejem Paczkowskim), „Narodowy komunizm po polsku. «Partyzanci» Moczara".
♦ dr Paweł Sasanka – Instytut Pileckiego
Badacz najnowszej historii Polski po 1945 roku, zwłaszcza kryzysów politycznych PRL-u, mechanizmów władzy komunistycznej oraz protestów robotniczych. Autor między innymi książki „Czerwiec 1976. Geneza, przebieg, konsekwencje", a także szeregu artykułów publikowanych między innymi na łamach „Kwartalnika Historycznego", „Przeglądu Historycznego" i „Dziejów Najnowszych". Finalizuje pracę nad książką na temat odwilży, przełomu 1956 roku i popaździernikowej normalizacji w Polsce.
♦ Moderator: dr Wojciech Stanisławski – Muzeum Historii Polski

Zapraszamy do rozmowy o roku, który przyniósł nadzieję na zmianę, społeczne przebudzenie i polityczne przesilenie, ale także pokazał granice możliwych reform w Polsce rządzonej przez komunistów.

—
📷 Robotnicy podczas manifestacji Poznańskiego Czerwca, 28 czerwca 1956 r., IPN, domena publiczna.